EOT nima: FIDICda muddatni uzaytirish qanday ishlaydi
EOT (Extension of Time) — FIDIC shartnomasi boʻyicha ishlarni tugatish muddatini uzaytirish. Atama nimani anglatishi, 2017-yil Red va Yellow Bookda qayerda joylashgani (8.5 va 20.2-bandlar), muddatlari bilan qadam-baqadam tartib va huquqni yoʻqotishga olib keladigan xatolarni tushuntiramiz.
EOT — Extension of Time, yaʼni FIDIC shartnomasi boʻyicha ishlarni tugatish muddatini (Time for Completion) uzaytirish. Kechikish shartnoma boʻyicha xavfi Buyurtmachi zimmasida boʻlgan sabab yoki betaraf hodisa, masalan 18-modda boʻyicha Exceptional Event tufayli yuz bergan boʻlsa, bu mexanizm shartnomaviy tugatish sanasini suradi. EOTning oʻzi qoʻshimcha toʻlov bermaydi: u tugatish sanasini koʻchiradi, shartnoma esa yangi sanadan boshqariladi.
Qisqacha: EOT (Extension of Time) — shartnomada toʻgʻridan-toʻgʻri koʻrsatilgan asoslar yuzaga kelganda pudratchi haqli boʻlgan tugatish muddatini uzaytirish. FIDIC 2017 Red va Yellow Bookda bu 8.5-band, daʼvo qilish tartibi esa 20.2-bandda: 28 kun ichida bildirishnoma, 84 kun ichida toʻliq asoslangan daʼvo. Hodisaning kritik yoʻlga taʼsiri isbotlanmasa, muddat uzaytirilmaydi.
EOT nima va unga huquq qachon paydo boʻladi
EOT huquqi ikki shart bajarilganda paydo boʻladi: hodisa shartnomada sanab oʻtilgan asoslardan biri boʻlishi va u ishlarni tugatish sanasini haqiqatan surishi kerak. Vaqt zaxirasi (float) bor ishdagi kechikish kritik yoʻlga taʼsir qilmasligi va umuman uzaytirish bermasligi mumkin.
Tahrirlar orasida EOT tartibidagi farq haqida Larisa Belousova oʻz kanalida shunday yozgan:
«EOT huquqi ikkala tahrirda ham mavjud. Ammo 2017-yilda urgʻu Engineerning qarorni oʻz vaqtida chiqarishiga qaratilgan — bu jarayonni tartibga soladi va loyiha oxirida nizolar ehtimolini kamaytiradi. Pudratchi uchun asosiy qoida oʻzgarmaydi: oʻz vaqtida xabar bering, aks holda huquq yoʻqoladi.»
EOT FIDIC shartnomasining qayerida: 2017-yil tahririning 8.5-bandi va 20-moddasi
FIDIC 2017 Red va Yellow Bookda muddatni uzaytirish asoslari 8.5-bandda jamlangan, daʼvo qilish tartibi esa 20-moddada, avvalo 20.2-bandda. 1999-yil tahririda daʼvolar 20.1-band bilan tartibga solinadi, 8-moddaning raqamlanishi ham boshqacha: masalan, Advance Warning majburiyati yoʻq.
Shuning uchun band raqami har doim shartnomada koʻrsatilgan tahrir bilan solishtiriladi: bir kitobdan tanish havola boshqasida boshqa mexanizmga olib borishi mumkin. 2017-yil Silver Bookda daʼvolar va nizolar ham 20 va 21-moddalarda, lekin Engineer vazifasini Buyurtmachi vakili bajaradi.
- chizmalar yoki koʻrsatmalarning kechikishi (1.9-band);
- maydonga kirish yoki unga egalik qilish huquqining oʻz vaqtida berilmasligi (2.1-band);
- oldindan koʻrib boʻlmaydigan fizik sharoitlar (4.12-band);
- oʻzgarishlar va qoʻshimcha ishlar (13-modda);
- Exceptional Event — favqulodda hodisalar (18-modda; ilgari fors-major deyilgan);
- aniq shartnomaning Maxsus shartlarida toʻgʻridan-toʻgʻri koʻrsatilgan boshqa asoslar.

EOT amalda qanday ishlaydi: FIDIC 2017 boʻyicha qadamlar va muddatlar
| Qadam | Umumiy shartlar boʻyicha muddat | Band |
|---|---|---|
| Notice of Claim — daʼvo toʻgʻrisida bildirishnoma | tomon hodisadan xabar topgan yoki xabar topishi kerak boʻlgan paytdan 28 kun | 20.2.1 |
| Engineerning bildirishnoma kechikkani haqidagi eʼtirozi | 14 kun | 20.2.2 |
| Muddatga taʼsiri hisoblangan toʻliq asoslangan daʼvo | 84 kun | 20.2.4 |
| Kelishish uchun tomonlar maslahatlashuvi | 42 kun | 3.7 |
| Kelishuv boʻlmasa, Engineerning qarori | keyingi 42 kun | 3.7 |
| Qarorga Notice of Dissatisfaction | 28 kun, aks holda qaror yakuniy boʻladi | 3.7 |
Agar hodisa davom etayotgan boʻlsa, daʼvo davomiy taʼsirli daʼvo sifatida beriladi: oraliq asoslar har oy yuboriladi (20.2.6-band). Kelishuv yoki qarordan soʻng tugatish muddati suriladi va kechikish, demak 8.8-band boʻyicha Delay Damages ham yangi sanadan hisoblanadi.
Agar tomon qarorga rozi boʻlmay, NOD bergan boʻlsa, nizo 21-modda boʻyicha DAABga oʻtkaziladi: qaror 84 kun ichida chiqariladi, unga NOD berish uchun 28 kun, soʻng murosaga 28 kun ajratiladi, shundan keyin arbitraj mumkin. Bu organ qanday ishlashi DAAB haqidagi lugʻat maqolasida, kechikishning pul tomoni esa muddatni uzaytirish va neustoyka haqidagi materialda tushuntirilgan.
EOT talab qilishdagi odatiy xatolar
- Bildirishnoma uchun 28 kunni oʻtkazib yuborish. 2017-yil tahririda bu daʼvo huquqini yoʻqotish (time bar) xavfini tugʻdiradi, hatto kechikishning taʼsiri ochiq-oydin boʻlsa ham.
- Notice oʻrniga oddiy xat. 1.3-bandga koʻra bildirishnoma yozma beriladi va toʻgʻridan-toʻgʻri Notice deb belgilanadi, shuning uchun yigʻilish bayonnomasida kechikishni tilga olish uni almashtirmaydi. Amalda Noticeda shartnoma bandi va hodisa sanasi ham koʻrsatiladi.
- Joriy yozuvlar yoʻq (20.2.3-band): site diary yuritilmaydi, ogʻzaki koʻrsatmalar yozma tasdiqlanmagan, foto va tabellar yoʻq.
- 8.3-band boʻyicha ish dasturi topshirilmagan yoki yangilanmagan, Engineerga yangi versiya berilmagan, hodisaning kritik yoʻlga taʼsirini hisoblashga asos yoʻq.
Oldini olish — hodisalar reyestri, bildirishnomalarning yagona jurnali va ish dasturini muntazam yangilash. Bu pudratchi yoki Engineer tomonida kundalik shartnomani boshqarish ishining bir qismi.
EOT nima bilan adashtiriladi: Variation, Exceptional Event va Delay Damages
- Variation (13-modda) — ishlar hajmi yoki xususiyatining oʻzgarishi. U EOT uchun asos boʻlishi mumkin, lekin uzaytirishni baribir shartnomada belgilangan tartibda asoslash va kelishish kerak.
- Exceptional Event (18-modda) — 14 kun ichida oʻz bildirishnomasi beriladigan alohida asos (18.2-band). Bu bildirishnoma 20.2.1-band boʻyicha Notice of Claim oʻrnini bosmaydi.
- Delay Damages (8.8-band) — kechikish uchun Contract Datada cheklangan pul. EOT kechikish hisoblanadigan sanani koʻchiradi va delay damages bilan bir narsa emas.
- Notice of Claim — har qanday daʼvoning, shu jumladan pul daʼvosining birinchi qadami. EOT talab qilinadigan qoplashning faqat bir turi.
- Advance Warning (2017-yil tahririning 8.4-bandi) — kelajakdagi xavf haqida ogohlantirish. Bu tahrirda muddatni uzaytirish qoʻshni 8.5-bandda, 1999-yil tahririda esa Advance Warning yoʻq.
Alohida xavf zonasi — concurrent delay, yaʼni ikkala tomon sababli bir vaqtda yuz bergan kechikishlar. Umumiy shartlar uni toʻgʻridan-toʻgʻri tartibga solmaydi, shuning uchun natija Maxsus shartlarga, qoʻllaniladigan huquqqa va aniq loyihadagi dalillarga bogʻliq.
Koʻp beriladigan savollar
Shartnomada EOT nima?
EOT — Extension of Time, ishlarni tugatish muddatini uzaytirish. Kechikish shartnomada nazarda tutilgan asos tufayli yuz bergan va pudratchi uning tugatish sanasiga taʼsirini isbotlagan boʻlsa, shartnomaviy tugatish sanasi suriladi.
FIDICning qaysi bandi EOTni tartibga soladi — 8.4mi yoki 8.5?
FIDIC 2017 Red va Yellow Bookda muddatni uzaytirish 8.5-band bilan tartibga solinadi, 8.4-band esa Advance Warning. 1999-yil tahriri boshqacha raqamlangan, shuning uchun band raqamini doim shartnomangizdagi tahrir bilan solishtiring.
EOT boʻyicha bildirishnomaga necha kun beriladi?
2017-yil Umumiy shartlariga koʻra daʼvo toʻgʻrisidagi bildirishnoma tomon hodisadan xabar topgan yoki xabar topishi kerak boʻlgan paytdan 28 kundan kechiktirmay, toʻliq asoslangan daʼvo esa 84 kun ichida beriladi. Maxsus shartlar bu muddatlarni oʻzgartirishi mumkin.
EOT qoʻshimcha toʻlov huquqini beradimi?
Yoʻq, avtomatik ravishda bermaydi. Muddatni uzaytirish va xarajatlarni qoplash — turli talablar: pul qismini daʼvo tartibi doirasida alohida talab qilish va asoslash kerak.
Material nimalarga tayanadi
- FIDIC Red Book 2017, 8.5-band
- FIDIC Red Book 2017, 20.2-band
- FIDIC Red Book 2017, 3.7-band
- FIDIC Red Book 1999, 20.1-band
Bridge Consult qanday yordam beradi
Bridge Consult buyurtmachi va pudratchilarni FIDIC shartnomalarida qoʻllab-quvvatlaydi: shartlar va bildirishnomalarni tekshirishdan tortib daʼvolar, DAAB va arbitrajgacha. Kompaniya asoschisi Larisa Belousova — FIDIC Certified Consulting Engineer, OTB akkreditatsiyasidan oʻtgan shartnomalarni boshqarish va nizolarning oldini olish boʻyicha mutaxassis.
Amaldagi shartnoma boʻyicha savolingiz bormi? Biz bilan bogʻlaning — vaziyatingizni birga koʻrib chiqamiz.
Bu atama maqolalarimizda
- EOT: pudratchi muddatni qonuniy uzaytirib, neustoykadan qanday qutuladi
- FIDIC DAB va DAAB: farqi nima va shartnomada qisqartmalarni adashmaslik nega muhim
- O‘zbekistonda EPC+F: narx kelishilgunga qachan tekshiriladi
- Xalqaro arbitraj va turk investitorlari: bu FIDIC shartnomalari uchun nima degani
- Buxoro aeroporti uchun FIDIC shartnomasi: proforma, risklar va chek-list
- Summer School Georgia 2026: amaliyotdan nazariyaga — mashg'ulotlardan video
Boshqa atamalar
FIDIC Uzbekistan
Markaziy Osiyoda FIDIC shartnomalari bo'yicha ekspert materiallari, keyslar va tadbirlar anonslari — saytdan ham oldin.