FIDIC shartnomalarida DAAB nima va u loyihangizga nima uchun kerak

Yirik infratuzilma loyihasida buyurtmachi va pudratchi o’rtasidagi kelishmovchiliklar istisno emas — bu statistik norma: ish hajmining o’zgarishi, kelishuvlarning kechikishi, kutilmagan grunt sharoitlari. Asosiy savol nizo chiqadimi emas, balki u qancha turadi va qurilishni to’xtatadimi degan savoldir. FIDIC shartnomalarida DAAB aynan shu maqsadda nazarda tutilgan.

DAAB qisqacha: Dispute Avoidance/Adjudication Board — nizolarning oldini olish va hal qilish kengashi. FIDIC 2017 shartnomalarining 21-moddasi bo’yicha bir yoki uch nafar mustaqil ekspertdan iborat hay’at: tomonlarga nizodan qochishga yordam beradi, nizo chiqsa — 84 kun ichida majburiy qaror chiqaradi.

DAAB nima

DAAB (Dispute Avoidance/Adjudication Board) — nizolarning oldini olish va hal qilish kengashi. Bu tomonlar tomonidan, odatda, loyihaning eng boshida tayinlanadigan va uni yakunigacha kuzatib boradigan bir yoki uch nafar mustaqil ekspertdir. FIDIC 2017 tahririda ushbu mexanizmga shartnoma shartlarining 21-moddasi bag’ishlangan.

Arbitrajdan asosiy farqi: DAAB loyiha ichida, real vaqtda ishlaydi. Kengash a’zolari maydonchaga muntazam tashrif buyuradi, qurilish tarixini biladi va qarorni yillar emas, haftalar ichida chiqara oladi.

U qanday ishlaydi

• Doimiy (standing) DAAB shartnoma boshidan tayinlanadi va uning yakunigacha faoliyat yuritadi — 2017 tahriri uchun bu standart hisoblanadi.
• Nizolarning oldini olish: tomonlarning birgalikdagi murojaati bo’yicha kengash kelishmovchilik nizoga aylanishidan oldin uni norasmiy tarzda hal qilishga yordam beradi (21.3-band). Bu mexanizmning eng kam baholangan funksiyasidir.
• Nizolarni hal qilish: agar nizo DAABga topshirilsa, kengash 84 kun ichida asoslantirilgan qaror chiqarishi shart (21.4-band). Qaror tomonlar uchun darhol bajarilishi majburiy, hatto ulardan biri unga rozi bo’lmasa ham.
• Qarordan norozi tomon 28 kun ichida norozilik to’g’risidagi xabarnoma (NOD) yuborishi kerak — faqat shundan keyingina nizo xalqaro arbitrajga o’tishi mumkin.

DAAB tarkibi va DAAB shartnomasi

FIDIC 2017 bo’yicha DAAB bir yoki uch nafar a’zodan iborat bo’ladi — bu Shartnoma ma’lumotlarida (Contract Data) ko’rsatiladi. A’zolar uch nafar bo’lsa, har bir tomon bittadan a’zoni boshqa tomonning roziligiga taklif qiladi, uchinchisini esa tomonlar birinchi ikki a’zo bilan maslahatlashib birgalikda tanlaydi; u rais bo’ladi (21.1-band).

Kengash a’zolari ikkala tomondan ham mustaqil bo’lishi, tegishli ishlar turi va shartnoma hujjatlarini talqin qilishda tajribaga ega bo’lishi kerak. Har bir a’zo Buyurtmachi va Pudratchi bilan DAAB shartnomasini (DAAB Agreement) imzolaydi — bu FIDIC 2017 proformalariga ilova qilingan DAAB shartnomasining umumiy shartlari asosidagi uch tomonlama kelishuv. A’zolarning haqini tomonlar teng to’laydi.

DAAB va DAB: farqi nimada

FIDIC 1999 tahrirlarida DAB (Dispute Adjudication Board) amal qilgan: Qizil kitobda doimiy, Sariq va Kumush kitoblarda esa vaziyatli (ad hoc, faqat nizo chiqqandan keyin tayinlanadi). 2017 tahrirlarida kengash DAAB deb qayta nomlandi, nizolarning oldini olish funksiyasini oldi va uchala kitobda ham doimiy bo’ldi.

Bu qancha turadi

Doimiy DAABning odatiy xarajatlari shartnoma qiymatining foizning o’ndan bir ulushlarini tashkil qiladi. Taqqoslash uchun: qurilish bo’yicha xalqaro arbitraj faqat yuristlar va ekspertlarga million dollardan oshiq xarajat talab qiladi va o’rtacha ikki-to’rt yil davom etadi. DRBFning jahon statistikasi shuni ko’rsatadi: faol nizolar kengashi bo’lgan loyihalarda kelishmovchiliklarning aksariyati arbitrajgacha umuman yetib bormaydi.

Bu O’zbekistonda nima uchun muhim

Xalqaro moliya institutlari — OTB, Jahon banki, YETTB — O’zbekistonda o’nlab infratuzilma loyihalarini moliyalashtiradi va ularning standart tender hujjatlari nizolar kengashini majburiy element sifatida o’z ichiga oladi. Pudratchilar va buyurtmachilar uchun bu bitta narsani anglatadi: DAAB bilan to’g’ri ishlash — a’zolarni tayinlashdan tortib pozitsiyani taqdim etishgacha — loyihaning moliyaviy natijasiga bevosita ta’sir qiladi.

Ko’p beriladigan savollar

DAAB qanday ma’noni anglatadi?

Dispute Avoidance/Adjudication Board — nizolarning oldini olish va hal qilish kengashi. FIDIC 1999 tahrirlarida shunga o’xshash organ DAB (Dispute Adjudication Board) deb atalgan.

DAAB nechta a’zodan iborat?

Shartnoma ma’lumotlariga ko’ra bir yoki uch nafar. Uch nafar bo’lsa, har bir tomon bittadan taklif qiladi, raisni esa tomonlar birgalikda kelishadi.

DAAB qarori majburiymi?

Ha, darhol: tomonlardan biri rozi bo’lmasa ham, uni bajarish shart. Agar 28 kun ichida hech bir tomon norozilik xabarnomasini yubormasa, qaror yakuniy bo’ladi.

DAAB qarorni qancha muddatda chiqaradi?

Murojaat olingan kundan boshlab 84 kun ichida, agar tomonlar DAAB taklif qilgan boshqa muddatga kelishmagan bo’lsa.

DAAB ishiga kim to’laydi?

A’zolarning haqi ular tayinlanganda kelishiladi va Buyurtmachi hamda Pudratchi tomonidan teng to’lanadi.

Bridge Consult qanday yordam beradi

Bridge Consult asoschisi Larisa Belousova — OTB akkreditatsiyasidan o’tgan shartnomalarni boshqarish va nizolarning oldini olish bo’yicha mutaxassis, DRBF nizolar kengashi amaliyotchisi va Qirollik arbitrlari instituti a’zosi (MCIArb). Biz tomonlarni barcha bosqichlarda qo’llab-quvvatlaymiz: shartnomada DAAB qoidalarini ishlab chiqish, kengashni tayinlash, murojaatlarni tayyorlash va pozitsiyani taqdim etish, qarorlarni ijro etish va ularga e’tiroz bildirish.

Amaldagi shartnoma bo’yicha savolingiz bormi? Biz bilan bog’laning — dastlabki konsultatsiya vaziyatingiz istiqbollarini baholashga yordam beradi.